Hadis Derslerinden Notlar – 1
* Sahih-i Müslim: Abdulkays Heyeti Hadisi, Hilm ve Teennînin Fazileti dersinden alınmıştır.
İslâm terbiyesinde fazilet, yalnızca yapılan işte değil; o işin hangi hâlet-i ruhiye ile yapıldığında da tecellî eder. Aceleyle atılan bir adım ile vakar ve sükûnetle yürüyen bir yol, her ne kadar aynı hedefe yönelmiş görünse de, neticede birbirinden ayrılır.
Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellemin nazarında, insanın bir anda sergilediği tavır; onun aklî olgunluğunu, ahlâkî kıvamını ve iç dünyasını ele verir. Bazen bir söz, bazen bir susuş; bazen de bekleyiş ve ağırbaşlılık, kişinin hakikî değerini ortaya koyar.
Sahih-i Müslim’de rivayet edilen Abdülkays Heyeti hadisi, bu inceliği berrak bir misalle gösterir. Heyetin Medîne’ye gelişi sırasında ortaya çıkan iki farklı tavır, Resûlullah’ın dikkatini çekmiş; bu tavırlardan biri, Allâhu Teâlâ’nın sevdiği iki büyük hasletle isimlendirilmiştir: Hilm ve teennî. Bu hadis, yalnızca bir sahâbînin methedilmesi değil; ilimde, hizmette ve hayatta acele ile hikmet arasındaki farkın ölçüsünü de öğreten derin bir terbiyedir.
Abdülkays heyeti Medine’ye ulaştığında, çoğu kimse hemen Resûlullah’ın yanına koşmuştu. Fakat Eşecc, acele etmedi. Eşyalarını topladı, devesini bağladı, güzel elbiselerini giydi, sonra Resûlullah’ın huzuruna çıktı.
Resûlullah (صلى الله عليه وسلم) onu yanına oturttu, ikramda bulundu, iltifat etti. Ardından heyete şöyle sordu:
“Gerek kendiniz, gerekse kavminiz adına bana biat ediyor musunuz?”
Heyet: “Evet,” diye cevap verdi.
Ancak Eşecc şöyle dedi:
“Yâ Resûlallah! Şüphesiz sen bir kişiden dininden daha kıymetli bir şeyi istemedin. Biz sana kendi adımıza biat ederiz. Sen bizimle birlikte kavmimizi dine davet edecek birini gönder. Artık bize tâbi olan bizdendir, olmayanla savaşırız.”
Bu, çok akıllıca, acele etmeden ve sükûnetle verilmiş bir cevaptı. Bunun üzerine Resûlullah buyurdu:
“صدقت، إن فيك خصلتين يحبهما الله: الحلم والأناة”
“Doğru söyledin! Sende Allah’ın sevdiği iki haslet vardır: Hilm ve Teenni.”
Burada hilm, sadece yumuşaklık değil, aynı zamanda akıllılık mânâsına da gelir. Nitekim müelliflerden Ahmed Davudoğlu, bunu “vakar” şeklinde tefsir etmiştir. Bu da doğrudur. Çünkü hilm, cezaya acele etmeyen, karşısındakine fırsat tanıyan bir irade olgunluğudur.
Teenni ise zaten doğrudan acele etmeme, tartarak hareket etme demektir. Bu iki haslet birbiriyle iç içedir. Hilm, vakarın, aklın, itidalin ve sabrın terkibidir. Teenni ise bu terkibin hayata yansıyan halidir.
Kelime kökü olarak حِلْم aynı zamanda rüya (hülyâ) anlamına da gelir. İhtilâm kelimesi de bu kökten gelir. Zira kişi, rüyasında ihtilâm olduğunda, artık buluğa ermiş, aklı kemâle ulaşmış kabul edilir. Buradan hareketle hilm, aynı zamanda aklın kemâli demektir. Aklı yerinde, vakarlı, ölçülü ve mülâyim insanlara “halîm” denmesi bu yüzdendir.
Bu iki hasletin Eşecc’te bulunması, onun Resûlullah katındaki değerini artırmıştır.
Bir başka rivayette Eşecc şöyle sormuştur:
“Yâ Resûlallah, bu hasletler bende önceden mi vardı, yoksa şimdi mi oldu?”
Resûlullah: “Hayır, bu sende önceden beri vardı.” buyurmuştur.
Bu cevap, İslâm’ın fıtratı parlatan bir din olduğunu gösterir. Hadiste buyurulur ki:
“İnsanlar madenler gibidir; câhiliye döneminde kıymetli olanlar, İslâm’da da kıymetlidir.”
Eşecc de bu iltifat üzerine şöyle demiştir:
“Beni bu iki hasletle yaratan Allah’a hamdolsun.”
Bu rivayet aynı zamanda yüzüne karşı methin fıkhî hükmüne de işaret eder. Genel kaide olarak, bir kimseyi yüzüne karşı övmek, kibir ve gurura sevk edeceği için sakıncalıdır. Nitekim bazı hadislerde, “Birinin yüzüne övgü dökenin yüzüne toprak saçın.” buyrulmuştur. Ancak burada olduğu gibi, fitne korkusu yoksa, kişiyi şükre sevk edeceği umuluyorsa, bu caizdir.
Bu konuda Üstad Bediüzzaman’ın Hacı Hulusi Bey’e hitabı da dikkat çekicidir:
“Biliyorum ki söylediklerim seni fahre değil, şükre sevk eder; onun için söylüyorum.”
Yine Üstad, marifetin iltifata tabi olduğunu, takdirin teşvik olduğunu, kusurları düzeltmenin takdirle mümkün olacağını ifade eder. Şöyle der:
“Takdir edici yoldaş olun. Kardeşlerinizi takdir etmeyi ihmâl etmeyin. Sa’ye şevkini kıran, tenkit edip gayretini söndürenlerden olmayın.”
Bu, yalnız büyükler için değil, küçük çocuklar için de geçerlidir. Çocuklara gereken değeri vermemek, onların hissiyatını hiçe saymak, incitici sözler sarf etmek derin izler bırakabilir. Çocuğun hafızası güçlüdür. Küçük yaşta incinen kalpler, ileride kapanması zor yaralar taşır.
Bu sebeple herkesin takdire, teşvike ve güzel söze ihtiyacı vardır. Özellikle çocukların…
Çocuk yaşta, 10-12 yaşlarında birini kaale almaz, gönlünü kırarsın. Ama o çocuk büyür, adam olur; o kırgınlığını da seni de unutmaz. İnsan fıtratı böyledir. Küçüklüğünde kırılan, azarlanan, mahcup edilen hâller hafızaya kazınır, unutulmaz.
Bu yüzden takdir ederek eksiği söylemek gerekir. Ama bu, kişinin onurunu kıracak şekilde yapılırsa tenkit olur. Takdirli bir uyarı terbiye eder; kırıcı bir tenkitse incitir.
İnsan çoğu zaman bencilce davranır, karşısındakini düşünmez. Özellikle hocalar, liderler, babalar, rehberlik vazifesi taşıyanlar bu konuda daha hassas olmalıdır. Çünkü küçük yaştaki kırgınlıklar, yıllar sonra da iz bırakır.
Bu dünya bir imtihan dünyasıdır. Her insan, ne kadar kâmil de olsa eksik ve kusurludur. Ancak bu kusurların üzerine gidip yalnızca ona odaklanmak, sürekli boş tarafı görmek, muharriki (harekete geçirici saik) kusur hâline getirmek, tenkit olur. Halbuki terbiyede esas, kusuru takdirle telafi etmektir.
Eşecc’de hilim ve teenni vardı. O, acele etmeyip hazırlanarak Resûlullah’ın huzuruna çıkmıştı. Güzel elbiselerini giydi, eşyalarını topladı, devesini bağladı ve öyle geldi. Bu teenni, bu hazırlık bir nezaket ve vakarlık göstergesidir.
Hayra mübâdaret (geciktirmeden yapma) güzeldir; acele etmek ise iyi değildir. Burada mübâdaret ile acele arasında fark vardır. Mübâdaret, hayırlı işe zamanında, meşgale girmeden yönelmektir. Acelecilik ise yapılması gereken mukaddimeleri (ön hazırlıkları) atlayarak neticeye sıçramaya çalışmaktır. Bu fark çok mühimdir.
Mesela bir işi yaparken onun merhalelerini, hazırlıklarını es geçersen, sırf çabuk bitirmek için bazı adımları atlar, sabırsız davranırsan, bu aceledir. Bu doğru değildir.
Hazreti Musa’nın kıssasında da bu anlatılır:
وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى
“Ey Musa! Seni kavminden acele ettirip öne geçiren şey nedir?” diye sormuştur Allah Teâlâ. Musa da şöyle cevap verir:
قَالَ هُمْ أُوْلَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى
“Onlar izim üzere geliyorlar. Ben de Rabbim, sen razı olasın diye sana acele ettim.”
Ama Allah Teâlâ buyurdu ki:
فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِن بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ
“Biz senin kavmini senden sonra imtihan ettik ve onları Sâmirî saptırdı.”
Musa’nın iyi niyetle öne geçmesi, kavmini başıboş bırakmaya sebep olmuştu. Bu da gösteriyor ki, tedbiri elden bırakmak, sırf bir hayra ulaşma gayretiyle dahi olsa, neticede fitneye sebep olabilir.
Kur’ân’ın inişi sırasında da Resûlullah vahyi unutmamak için diliyle tekrarlamaya çalışıyordu. Bunun üzerine şu ikaz geldi:
لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ، إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ
“Vahyi aceleyle almak için dilini kıpırdatma. Onu kalbine yerleştirmek ve okutmak bize aittir.”
وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ
“Vahiy tamamlanmadan Kur’ân hakkında acele etme.”
Demek ki acelecilik, bazen iyi niyetli şevk ve gayretten de doğabilir. Ancak bu, sonuca zarar verebilir. Şevk ile acelecilik birbirine karıştırılmamalı. Acelecilik, sabırsızlığın bir yansımasıdır. Oysa teennî sabırla yürüyen bir irfan yoludur.
Şevk ve Mübâdaretin Fazileti, Aceleciliğin İlmi ve Kalbi Zehirlemesi
Mesela bir konuyu anlamak istiyorsun; cümleyi okumaya başlıyorsun ama henüz sonuna varmadan manasını çözmeye çalışıyorsun. Bu da aceledir. Çünkü mevzu tamamlanmadan, gerekli bilgileri öğrenmeden hüküm vermek, sabırsızlıktır.
Bazı insanlar bu teenniyi yanlış anlayıp, “bu kişi tembel, ağırdan alıyor” zannedebilir. Hâlbuki teennî hikmettir, acelecilik ise sabırsız bir şevkin kırılgan çabasıdır. Aralarındaki fark hassas ölçülerle ayırt edilir.
Şevk güzeldir. Azim, gayret, ciddiyet güzeldir. Hayırda mübâdaret (ertelememek), müsâraât (hemen yönelmek) güzeldir. Ancak sabırsızlık ve acelecilik, güzel değil; bilakis kötüdür. Zira Resûlullah (صلى الله عليه وسلم) şöyle buyurur:
“التأني من الرحمن، والعجلة من الشيطان”
“Teenni Rahman’dandır, acele ise şeytandandır.”
Teenni, dura dura, sükûnetle, düşünerek ve tedbirli hareket etmektir. Acele ise tedbiri, hikmeti ve mukaddimeyi terk etmektir. Bu bakımdan hayırda kullanılan “acele” kelimesi tam yerinde değildir. Buradaki maksat acele etmek değil, hayrı ertelememektir.
Bu hadis, yalnızca bir sahâbînin faziletini anlatan tarihî bir rivayet değildir; insanın ilimle, hizmetle ve hayatla kurduğu ilişkinin ölçüsünü verir. Hilm, aklın kemâlidir; teennî, bu kemâlin davranışa dönüşmüş hâlidir. Hayırda mübâdaret esastır; fakat hikmeti, tedbiri ve vakarı terk eden acele, hayrı zedeler.
İşte şeytanın oyunu tam burada başlar. Hayrı doğrudan yasaklamaz; erteletir. Sadaka vermek istersin, vereceğin kişi de hazırdır. Fakat içinden şu fısıltı yükselir: “Yarın verirsin… Biraz düşün… Bin lira çok, altı yüz de yeter… Aslında iki yüz de işini görür…” Bu telkinlerle cömertlik yavaş yavaş aşınır. Şeytan, köpek gibi dişini geçirir; o hayrı cebinden çekip alır. Neticede ne sadaka kalır ne de sevap.






