Rubûbiyet Nedir?

إِبْلَاغُ الشَّيْءِ إِلٰى كَمَالِهِ شَيْئًا فَشَيْئًا

Bir şeyi yavaş yavaş, merhaleler suretinde, onda tasarruf ederek kemâl mertebesine ulaştırmaktır. Her şeyin bir kemâl noktası vardır. Hiçbir şey doğrudan kemâl halinde yaratılmaz. Allâh-u Teâlâ bazı şeyleri alır onda tasarruf eder, faaliyette bulunur. Hiçbir şey sabit değildir, illa değişir, halden hale getirilir. Üzerlerinde bir idare, bir terbiye faaliyeti vardır. Rububiyetle o şey kemâl mertebesine doğru gider.

“Kemâle gider” demek, illa çekirdeğin ağaç olması değildir. Çekirdeğin ağaç haline gelmesi, küçük bir çekirdek iken koca bir ağaç olması da bir rububiyettir. Ama o ağacın daima meyveler vermesi de bir rububiyettir. Yani sabit değildir, üstünde bir faaliyet vardır ve devamlı çalıştırılır. Ama bu çalışma, bu üstünde yapılan tasarruf ve faaliyet, hikmet ve maslahatlarladır. Hikmetlere ve maslahatlara uygun bir surette kasdî olarak ilimle, hikmetle yapılır. İşte bu rububiyettir, terbiyedir.

Mesela bir makama bir müdür atandı; müdürün o vazifeye atanması, oranın emri altında olması, ‘hakim olması’ demektir. Orada iş görmesi, orayı çekip çevirmesi ve ondan maksud olan şeyleri yaptırması, oradaki tasarrufu ise rububiyettir, terbiye yapmasıdır.

Yapılan işlere bakarsın; eğer gayet muntazam, güzel, kemâle ve maslahatlara müteveccih bir şekilde idare ediliyorsa, o rububiyetten, terbiyeden ve faaliyetten dolayı o kimse meth edilir.

Bir bahçeyi aldın; daima ekip, biçip, budaman, yani sabit durdurmayıp o bahçe üzerinde tasarruf etmen de işte bir nevi rububiyettir. “Bakarsan bağ olur, bakmazsan dağ olur” derler. Bir bahçeye girdiğinde, girer girmez onun görünüşünden sahibi “oraya bakıyor mu bakmıyor mu ?” hemen belli olur. İşte bu kainatta öyledir.

اللّٰهُ الَّذ۪ي خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ ف۪ي سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ

“Allah ki semavatı ve arzı altı günde yaratandır.” (Secde-4)

Altı günde semavat ve arzı yarattı. Sonra arşa istiva etti. Padişahın tahta oturması temsiliyle anlattı. “Arşa istiva etti” deniliyor yani hükmetti. İstivanın kelime anlamı tamamen istila ederek, ihata ederek, orayı zapt etmek, yerleşmektir. Mesela “cülus”ta oturmaktır, ama normal oturmaktır. Fakat “istiva” denildiğinde hiçbir boşluk bırakmadan yerleşmek, oraya hükmetmek, hâkim olmak şeklindedir. Arş padişahın tahtıdır. “Arşa istiva etti” derken alemdeki rububiyeti anlatılır.

ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ

Yani iş başına geçti, aracı koymadan doğrudan doğruya her şeyi kayyumiyetiyle yaptı.

يُغْشِي الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَث۪يثًاۙ

Gece, gündüzü kaplar, daima peşinden onu durmadan takip eder.

(Âraf-54)

Şu faaliyet, bir rububiyet faaliyetidir.

Yaratılırken tedbirle, hacetleri verilerek, suretleri teşhis edilerek, temyiz edilerek ve külfetsiz ani ve def’i olarak yaratılır.

Bir yerde hareket ve faaliyeti görürsün, sonra anlamaya çalışırsın: Bu ne faaliyetidir?

Mesela bir okula, adliye sarayına veya bir çiftliğe gittiğinde, her yerde farklı bir faaliyetin yürütüldüğünü görürsün. Çünkü her faaliyet ayrı, kendine özgü bir faaliyettir.

Bu alemde de bir faaliyet var ama her tarafta var. Bu bir rububiyet faaliyetidir. Evvela icattır, icat edilir sonra faaliyete geçer. O icatta da bir hallakiyet faaliyeti, bir de rububiyet faaliyeti vardır.

Yani kainattaki şeyler hikmet ve maslahatlarla çevrilidir, acayip ve garip işler yapılıyor, güzelce idare edilerek maslahatlara uygun bir surette yürütülür, tüm işler hikmet ve maslahatlar gözetilerek gerçekleştirilir.

Şunu gördüğümüzde de anlıyoruz ki; her şey merbubtur. Kimse Rab değildir. Nereye bakılsa onun üstünde bir terbiye görülür. Arzın hepsinde, gece ve gündüz altında arzdaki mevcudatın üzerinde bir tasarruf vardır. Geceden ve gündüzden çıkılmaz. Mevcudat mahkum ve merbubtur, terbiye edilir.

Onun üstüne çıksan güneş, ay, semavat ve arz hepsi de merbubtur. Bütün mahlukat idare altındadır, Rab değildir, terbiye edilirler.

Bunlar ihtar içindir, konunun esası ayette de ifade edildiği gibi şudur ki:

“Şu hülâsatü’l-hülâsayı eline al, kainatta nereye istiyorsan oraya dikkatle bak; o rububiyet faaliyetini görürsün.”

Hulâsa Olarak “Rububiyet”

Rububiyetin Tanımı ve Kapsamı
- Rububiyet, bir varlığı aşamalı bir şekilde olgunlaştırmak, onu kemal noktasına ulaştırmak demektir.
- Hiçbir şey doğrudan mükemmel yaratılmaz; Allah her varlık üzerinde tasarrufta bulunur ve onu sürekli değiştirir, geliştirir.
Doğal Örnekler
- Çekirdeğin ağaç haline gelmesi ve ağacın meyve vermesi, rububiyetin bir tezahürüdür.
- Doğadaki tüm değişim ve gelişimler, hikmet ve maslahatlarla yapılır.
Rububiyetin Yönetimsel Boyutu
- Örneğin, bir müdürün atanması onun yönetim hakkını almasıdır; ancak o mekânı düzenleyip geliştirmesi, rububiyetin bir örneğidir.
Kainattaki Rububiyet
- Allah’ın semavat ve arzı yaratması, bunları altı günde tamamlaması ve sonra arşa istiva etmesi, rububiyetin işleyişini açıklar.
- Yaratılış sürekli bir hareket ve faaliyeti içerir; bu faaliyetler rububiyetin eseridir.
Faaliyetlerin Hikmeti ve Maslahatı
- Kainattaki her faaliyet hikmet ve maslahatlara göre düzenlenmiştir. Bu, Allah’ın ilim ve hikmetiyle yönettiğini gösterir.
Evrenin İşleyişindeki Rububiyet
- Gündüzün geceyi takip etmesi gibi doğadaki düzenli hareketler, rububiyet faaliyetinin bir parçasıdır.
- Her şey, Rabbi’nin terbiyesi altında sürekli bir tasarrufa tabidir.
Rab ve Merbub Kavramları
- Her varlık merbuktur, yani bir Rab tarafından yönetilir. Kainatta hiçbir şey kendi kendine Rab olamaz.
- Güneş, Ay ve diğer gök cisimleri de rububiyetin etkisi altındadır.
İşaretler ve İkazlar